بیداری مدنی | مشروعیت
چرا بعضی ساختارها با وجود داشتن قدرت، قانون و نهاد، باز هم نمی‌توانند اعتماد و همراهی جامعه را حفظ کنند؟
و چرا گاهی فاصلهٔ میان جامعه و قدرت آن‌قدر زیاد می‌شود که حتی تصمیم‌های درست هم با تردید و بی‌اعتمادی روبه‌رو می‌شوند؟
اگر کمی به فضای امروز جهان نگاه کنیم، می‌بینیم که بحران مشروعیت فقط مسئلهٔ یک کشور یا یک حکومت نیست.
در بسیاری از جوامع، بی‌اعتمادی به نهادها، احساسِ بی‌اثر بودن، و فاصله گرفتن مردم از ساختارهای تصمیم‌گیری به مسئله‌ای جدی تبدیل شده.
ساختارها هستند، قانون هست، رسانه هست، انتخابات هم هست— اما بسیاری از افراد احساس می‌کنند نقش واقعی‌شان در شکل دادن آینده کم‌رنگ شده.
اینجاست که به مفهوم مشروعیت می‌رسیم.
مشروعیت فقط به معنای قانونی بودن نیست.
ممکن است قدرتی قانون داشته باشد، ساختار داشته باشد، و حتی بتواند تصمیم‌هایش را اجرا کند؛ اما همچنان در نگاه جامعه پذیرفته نشده باشد.
شاید بد نباشد اینجا روی خودِ واژهٔ «مشروعیت» هم کمی مکث کنیم.
در زبان فارسی، گاهی وقتی از مشروعیت حرف می‌زنیم، ذهن سریع به معنای شرعی یا دینی آن می‌رود.
به همین دلیل بعضی وقت‌ها از واژه‌هایی مثل «مقبولیت»، «اعتبار»، یا «پذیرش اجتماعی» هم استفاده می‌شود.
اما شاید همین حساسیت خودش نشانهٔ یک تحول مهم باشد.
این‌که مشروعیت امروز دیگر فقط به منشأ قدرت مربوط نیست؛ بیشتر به رابطهٔ میان قدرت و جامعه مربوط است.
یعنی این‌که افراد تا چه حد قدرت را منصفانه، پاسخ‌گو، و قابل اعتماد می‌بینند.
شاید یکی از مهم‌ترین تحول‌های دنیای امروز همین تغییر معنای مشروعیت باشد.
در گذشته، مشروعیت بیشتر از سنت، مذهب، انقلاب، یا صرفِ حاکم بودن می‌آمد.
اما امروز بیش از هر زمان دیگری این پرسش مطرح است که:
قدرت چگونه تصمیم می‌گیرد؟ چقدر پاسخ‌گوست؟ و آیا جامعه خود را در آن سهیم می‌بیند یا نه؟
در بسیاری از بحث‌های جدید حتی میان «قانونی بودن» و «مشروع بودن» تفاوت گذاشته می‌شود.
ممکن است چیزی طبق قانون انجام شود، اما در نگاه بخش‌هایی از جامعه منصفانه، اخلاقی، یا قابل قبول تلقی نشود.
مثلاً در بسیاری از کشورها، تبعیض نژادی یا محدودیت حقوق زنان زمانی کاملاً قانونی بود، اما بخش‌هایی از جامعه آن را ناعادلانه می‌دانستند.
یا در بعضی جوامع، ممکن است اعتراض، اعتصاب، یا نافرمانی مدنی در مقطعی غیرقانونی تلقی شود، اما در نگاه بخشی از جامعه مشروع و اخلاقی به نظر برسد.
و برعکس، گاهی بعضی خواسته‌ها یا کنش‌های اجتماعی، پیش از آن‌که در ساختار رسمی به رسمیت شناخته شوند، در جامعه اعتبار و پذیرش پیدا می‌کنند.
مثل زمانی که جامعه پیش از تغییر قانون، نوعی تغییر اخلاقی یا فرهنگی را پذیرفته است.
شاید همین نشان می‌دهد که مشروعیت امروز، بیش از گذشته، در تجربهٔ زیستهٔ شهروندان شکل می‌گیرد.
در مقاله‌ای با عنوان «بیداری مدنی و عاملیت شهروندی» در سایت پروژه ایران ۱۴۰۰ به این نکته اشاره کردیم که بحران مشروعیت فقط از ضعف نهادها یا ناکارآمدی ساختارها ناشی نمی‌شود؛ بلکه زمانی عمیق‌تر می‌شود که شهروندان احساس کنند عاملیت و اثرگذاری‌شان در زندگی عمومی تضعیف شده است.
وقتی افراد خود را صرفاً تماشاگر تصمیم‌ها ببینند، و نه بخشی از شکل‌گیری آن‌ها، رابطهٔ میان جامعه و قدرت به‌تدریج فرسوده می‌شود.
در چنین شرایطی، حتی اگر ساختارها باقی بمانند، مشروعیت آرام‌آرام آسیب می‌بیند.
در مسیر بیداری مدنی تا اینجا از شهروندی گفتیم، از عاملیت، از مشارکت، از مسئولیت، از اخلاق و از اعتماد.
اگر بخواهیم همهٔ این‌ها را در یک نقطه به هم وصل کنیم، شاید بتوان گفت:
مشروعیت تا حد زیادی نتیجهٔ همین رابطه‌هاست.
وقتی افراد احساس کنند دیده می‌شوند، شنیده می‌شوند، و می‌توانند بر آیندهٔ مشترکشان اثر بگذارند، مشروعیت تقویت می‌شود.
و وقتی میان جامعه و ساختار قدرت شکاف ایجاد شود، این مشروعیت به‌تدریج فرسوده می‌شود.
این مسئله فقط دربارهٔ حکومت‌ها هم نیست.
امروز در بسیاری از گروه‌های سیاسی، رسانه‌ای، و حتی در بعضی نهادهای مدنی و مخالفان حکومت هم، یکی از بحث‌های اصلی همین مسئلهٔ مشروعیت است.
این‌که چه کسی واقعاً نمایندهٔ جامعه است؟
آیا مشروعیت از سابقه می‌آید؟ از رسانه؟ از محبوبیت؟ از رأی؟ از حمایت خارجی؟ یا از توان ایجاد رابطه‌ای واقعی با جامعه و شهروندان؟
خیلی وقت‌ها اختلاف‌ها فقط بر سر برنامه یا استراتژی نیست؛ بر سر این است که چه کسی حق نمایندگی جامعه را دارد.
و شاید همین نشان می‌دهد که مشروعیت فقط ادعا کردنی نیست.
چیزی است که در اعتماد، پاسخ‌گویی، و تجربهٔ واقعیِ مشارکت به‌تدریج شکل می‌گیرد.
در تجربهٔ ایران هم این تحول معنا به‌وضوح دیده می‌شود.
