سواد رسانهای | توهم و تعصب
چرا گاهی چیزهایی را باور میکنیم که شاید چندان دقیق، مستند، یا حتی واقعی نباشند؟
و چرا در فضای رسانهای امروز، آدمها با وجود دسترسی به اطلاعات بیشتر، گاهی کمتر حاضرند صداهای متفاوت را بشنوند؟
همراهان ارجمند، به کانال وفا خوش آمدید.
در اپیزود بیداری مدنی دربارهٔ توهم و تعصب از منظر جامعه، گفتوگو، و کنش جمعی صحبت کردیم.
اما در این اپیزود سواد رسانهای، میخواهیم همین موضوع را از زاویهٔ رسانه، الگوریتم، و ذهن انسان با تأمل بیشترببینیم.
ما معمولاً فکر میکنیم اگر اطلاعات بیشتری داشته باشیم، حتماً تصمیمهای دقیقتر و منطقیتری هم میگیریم.
اما واقعیت اینه که ذهن انسان، فقط با «حقیقت» کار نمیکند.
بیشتر با تکرار، احساس، ترس، هویت، و روایتهای آشنا کار میکند.
یکی از مهمترین ویژگیهای فضای رسانهای امروز، تکرار است.
وقتی یک تصویر، یک روایت، یا حتی یک شایعه، بارها و بارها تکرار شود، کمکم برای ذهن ما آشناتر و در نتیجه باورپذیرتر میشود.
حتی اگر شواهدِ کافی برای درست بودنش وجود نداشته باشد.
این یعنی گاهی صرفِ تکرار، احساسِ «درست بودن» ایجاد میکند.
شبکههای اجتماعی این روند را تشدید کردهاند.
الگوریتمها معمولاً چیزهایی را بیشتر به ما نشان میدهند که:
بیشتر دوست داریم، بیشتر روی آنها توقف میکنیم، یا بیشتر با باورهای قبلی ما هماهنگاند.
کمکم فرد احساس میکند: «همه همینطور فکر میکنند.»
در حالی که خیلی وقتها، فقط در یک به اصطلاح اکو چیمبر یا اتاق پژواک قرار گرفتهایم.
فضایی که مدام صدای باورهای خودمان را به خودمان برمیگرداند.
در چنین فضایی، کمکم شنیدنِ صداهای متفاوت سختتر میشود.
نه لزوماً چون دیگری حرفی برای گفتن ندارد، بلکه چون ذهن ما به شنیدنِ روایتهای آشنا عادت کرده و با اونها مأنوسه.
و اینجاست که توهمِ اکثریت آرامآرام شکل میگیرد.
یعنی فرد تصور میکند دیدگاه او، تنها دیدگاه منطقی، طبیعی، یا عمومیِ موجود است.
رسانهها فقط با «انتقال اطلاعات» کار نمیکنند.
رسانه، فقط روی اینکه ما به چه چیزی فکر کنیم اثر نمیگذارد— روی اینکه چگونه دربارهٔ آن فکر کنیم هم اثر دارد.
گاهی یک موضوع، آنقدر تکرار و برجسته میشود که احساس میکنیم مهمترین مسئلهٔ جهان است.
و گاهی هم نوع روایتِ یک اتفاق، قبل از آنکهبتونیم مکث کنیم و فرصت فکر کردن به خودم بدیم جهتِ قضاوت ما را مشخص میکند.
گفتیم توهم و تعصب،
در چنین فضایی، تعصب هم فقط یک مسئلهٔ اخلاقی یا سیاسی نیست؛ یک پدیدهٔ رسانهای هم هست.
چون وقتی فرد، مدام فقط در معرضِ یک نوع روایت قرار بگیرد، کمکم دیگری را نه بهعنوان یک انسان پیچیده، بلکه بهعنوان یک برچسب، یک کلیشه، یا یک تهدید میبیند.
شاید به همین دلیل است که خیلی از تعصبها، اول از زبان شروع میشوند.
از شوخیها، تمسخر، برچسب زدن، یا تصویرهای سادهسازیشدهای که مدام تکرار میشوند.
و اگر این روند ادامه پیدا کند، کمکم فاصلهٔ میان انسانها بیشتر میشود.
خوبه به تئوری توظئه هم اشاره کنیم
گاهی هم فضای رسانهای، ما را به سمت توضیحهای خیلی ساده هل میدهد.
این تصور که پشتِ هر اتفاق، حتماً یک نقشهٔ پنهانِ کامل وجود دارد.
چنین روایتهایی معمولاً هیجانانگیز، ساده، و راحتالحلقومند.
اما مشکل اینجاست که واقعیت، اغلب پیچیدهتر از آن است که در یک روایتِ کاملاً ساده، خلاصه شود.
یکی دیگر از ویژگیهای فضای رسانهای امروز، سرعت است.
ما قبل از آنکه فکر کنیم، قضاوت میکنیم.
قبل از آنکه بررسی کنیم، بازنشر میکنیم.
و قبل از آنکه بفهمیم، موضع میگیریم.
در چنین فضایی، توهم و تعصب، خیلی سریعتر بازتولید میشوند.
اما شاید مهمترین مسئله این باشد:
آیا هنوز میتوانیم در برابرِ موجِ روایتها، کمی مکث کنیم؟
آیا هنوز میتوانیم میانِ «شنیدن» و «باور کردن» فاصله بگذاریم؟
آیا هنوز میتوانیم صدای متفاوت را بدون ترس، بدون خشم، و بدون حذفِ فوری بشنویم؟
سواد رسانهای، فقط یاد گرفتنِ چند اصطلاح یا ابزار فنی نیست.
نوعی تمرینِ مداوم ذهنی و مدنی است.
تمرینِ پرسیدن.
تمرینِ مکث کردن.
تمرینِ تشخیصِ تفاوت میانِ واقعیت، روایت، و تفسیر.
و شاید مهمتر از همه، تمرینِ این فروتنی که:
ممکن است ما همهٔ واقعیت را نبینیم.
شاید توهم و تعصب، فقط در ذهن ما شکل نگیرند—
در فضای رسانهای هم بازتولید شوند.
و شاید چیزی، فقط بهخاطرِ تکرار، شبیه حقیقت به نظر برسد.
برای فردایی بهتر، مکث کنیم، با جون و دل به هم گوش بدهیم، و قبل از بازنشرِ هر روایت، کمی بیشتر فکر کنیم.
