Canal-e Vafa || کانال وفا | اپیزود ۴۱|

بیداری مدنی | امیدچرا با وجود این همه سختی‌ها، رنج‌ها و ناکامی‌ها، و این‌همه بی‌اعتمادی، باز هم بعضی انسان‌ها تسلیم نمی‌شوند؟و چرا بعضی، حتی در سخت‌ترین شرایط، باز هم تصور آینده‌ای بهتر را رها نمی‌کنند؟تا اینجا در مسیر بیداری مدنی از شهروندی گفتیم، از عاملیت، از مشارکت، از مسئولیت، از اخلاق، از اعتماد، از مشروعیت، از حقیقت، و از گفت‌وگو.دیدیم که جامعه بدون این‌ها جان نداره، و به‌تدریج پژمرده و فرسوده می‌شود.دیدیم که وقتی احساس تعلق از بین برود، وقتی افراد خودشان را بی‌اثر ببینند، وقتی اعتماد فرسوده شود، وقتی حقیقت در میان روایت‌های متضاد گم شود، و وقتی گفت‌وگو جایش را به حذف و قطبی‌سازی بدهد، کنش جمعی و تداوم آن سخت‌تر و سخت‌تر می‌شود.در چنین وضعیتی، چه چیزی باعث می‌شود باز نایستیم و باز هم ادامه بدهیم؟امید.اما شاید لازم باشد همین ابتدا یک سوءتفاهم را کنار بگذاریم.امید، خوش‌بینی نیست.امید، انکار واقعیت هم نیست.به این معنا نیست که همه‌چیز خوب پیش خواهد رفت، یا مشکلات خودبه‌خود حل می‌شوند.امید، توانِ ادامه دادن است، حتی وقتی آینده روشن نیست.در مقاله‌ای با عنوان «Hope as Civic Strength» یا «امید به منزله توان مدنی» در سایت پروژه ایران ۱۴۰۰ به این نکته اشاره کردیم که امید، فقط یک احساس شخصی نیست؛ نوعی نیروی مدنی است.تواناییِ تصور آینده‌ای متفاوت، حتی وقتی واقعیت امروز سنگین، فرساینده، و ناامیدکننده است.امید، نادیده گرفتن واقعیت نیست؛ امتناع از تسلیم شدن در برابر واقعیت است.در بسیاری از جوامع، وقتی بحران‌ها طولانی می‌شوند، کم‌کم نوعی فرسودگی جمعی شکل می‌گیرد.افراد دیگر فقط خسته نیستند؛ احساس می‌کنند تغییر ممکن نیست.و وقتی جامعه‌ای دیگر نتواند آینده‌ای متفاوت را تصور کند، به‌تدریج در اکنونِ خودش گیر می‌افتد.گاهی هم جامعه به گذشته پناه می‌برد.نه برای درس گرفتن، بلکه برای ماندن در نوستالژی و حسرت.و گاهی هم تمام انرژی اجتماعی، فقط صرفِ مخالفت و تقابل می‌شود، بدون اینکه تصویری روشن از آنچه می‌خواهیم بسازیم وجود داشته باشد.اما امید، راه عبور از همین بن‌بست‌هاست.امید به جامعه امکان می‌دهد که فراتر از وضع موجود را تصور کند.در مسیر بیداری مدنی بارها گفتیم که کنش جمعی، بدون چشم‌انداز، دوام نمی‌آورد.و شاید امید، همان چیزی باشد که آن چشم‌انداز را زنده نگه می‌دارد.چون آینده، قبل از آن‌که ساخته شود، باید تصور شود.در زندگی روزمره هم همین را می‌بینیم.وقتی فردی احساس کند هیچ تغییری ممکن نیست، کم‌کم از مشارکت فاصله می‌گیرد.دیگر انگیزه‌ای برای ساختن، گفت‌وگو، یا حتی اعتماد کردن باقی نمی‌ماند.اما وقتی حتی روزنه‌ای کوچک از امکان تغییر دیده شود، انرژی اجتماعی دوباره فعال می‌شود.در این معنا، امید فقط یک احساس فردی نیست؛ بخشی از زیرساخت زندگی مدنی است.جامعه‌ای که امیدش را از دست بدهد، ممکن است مدتی به حرکت ادامه دهد، اما در بلندمدت، کم میاره.شاید یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز همین باشد:چطور می‌شود بدون افتادن در تلهٔ خوش‌بینی ساده‌لوحانه، و بدون غرق شدن در ناامیدی، امید داشت؟شاید پاسخ، در همان مسیری باشد که تا اینجا در بیداری مدنی طی کردیم.در شهروندی، در عاملیت، در مسئولیت، در اعتماد، در حقیقت، و در گفت‌وگو.امید، در دلِ همین تجربه‌ها آرام‌آرام ساخته می‌شود.در تجربهٔ شنیده شدن، در امکان گفت‌وگو، در دیدنِ اثرِ کنش، و در این احساس که هنوز می‌شود چیزی را تغییر داد.و شاید مهم‌تر از همه، از این باور که آینده، چیزی نیست که فقط برای ما اتفاق می‌افتد؛ چیزی است که ما در ساختنش نقش داریم.شاید بد نباشد اینجا به یک نکته هم اشاره کنیم.در پروژه ایران ۱۴۰۰ بارها از تحول مفاهیم و نهادها گفتیم.مفهوم «امید» هم در فرهنگ و ادبیات فارسی تحول پیدا کرده است.در ادبیات کلاسیک فارسی، امید بیشتر با صبر، توکل، و انتظار گشایش پیوند داشت.حافظ می‌گفت:«کلبهٔ احزان شود روزی گلستان، غم مخور»و فرهاد، با امیدِ رسیدن به شیرین، کوه می‌کند.اما در دوران مشروطه، امید کم‌کم رنگ اجتماعی و سیاسی گرفت؛ امید به آزادی، قانون، و نقش مردم در تغییر سرنوشتشان.ادیب‌الممالک فراهانی گفت:«به پا خیز ای برادر، وقت بیداری است امروز که خوابِ غفلتِ ملت، گرفتاری است امروز»و در ادبیات معاصر، امید بیش از گذشته به معنای ادامه دادن و ساختن آینده تبدیل شد.شاید به همین دلیل است که سیمین بهبهانی می‌گوید:«دوباره می‌سازمت وطن، اگرچه با خشت جان خویش»