بیداری مدنی | اخلاق
چرا بدون اخلاق، مسئولیتپذیری ما سمت و جهت پیدا نمیکند؟
در دنیایی که قدرت انتخاب ما بیش از هر زمان دیگری شده آیا واقعاً میدانیم بر چه اساسی باید انتخاب کنیم؟
و اگر هیچکسی ناظر ما نباشد، هیچ قانونی در کار نباشد، و هیچ نهادی ما را بازخواست نکند، چه چیزی تصمیم ما را هدایت میکند؟
همراهان ارجمند، به کانال وفا خوش آمدید.
در اپیزود قبل از مسئولیت گفتیم.
گفتیم مسئولیت یعنی پاسخگو بودن در برابر نتایج و پیامدهای کنش هامون.
اما فکر کردید قبل از یک اقدام یا کنش، چگونه تصمیم میگیریم؟
اگر کمی به اطراف خودمان نگاه کنیم به اخبار، به شبکههای اجتماعی، و حتی به تجربههای روزمرهمان
با یک وضعیت مشترک روبرو میشویم:
نوعی سردرگمی در تشخیص اینکه چه کاری درست است.
در بسیاری از موقعیتها، ما فقط نمیپرسیم چه چیزی به نفع ما است
ولی این سوال همیشه در ذهم ما هست که چه چیزی یا چه کاری درست است؟
اخیر البته حین سفر به نسخه صوتی کتابی با عنوان Homo Deus نوشتهٔ Yuval Noah Harariگوش میکردم و این نکته یادآوری خوبی بود که انسان امروز بیش از هر زمان دیگری قدرت انتخاب دارد اما لزوماً چارچوب روشنی برای این انتخابها ندارد.
یعنی ما بیش از گذشته میتوانیم تصمیم بگیریم، اما همیشه نمیدانیم بر چه اساسی باید تصمیم بگیریم.
و شاید همینجا است که اخلاق دوباره اهمیت پیدا میکند.
اخلاق فقط مجموعهای از باید و نبایدها نیست.
اخلاق معیاری است که به ما کمک میکند در موقعیتهای پیچیده تصمیم بگیریم.
موقعیتهایی که همهچیز روشن نیست، قانون پاسخ دقیقی نمیدهد، و نهادها کارآمد و یا حاضر نیستند.
در این فضا این اخلاق است که به تصمیم ماجهت میده و مسیر اون رو مشخص میکند.
اگر به مسیری که در اپیزودهای بیداری مدنی تا اینجا طی کردیم برگردیم:
عاملیت به ما امکان کنش داد.
مشارکت ما را در کنار هم قرار داد.
مسئولیت ما را نسبت به پیامدها پاسخگو کرد.
اما اخلاقه که به این کنش جهت میدهد.
کنش جمعی بدون اخلاق میتواند به مسیرهای خطرناکی برود.
میتواند به حذف دیگری تبدیل شود، به توجیه هر وسیلهای برسد، یا حتی همان بیعدالتیهایی را بازتولید کند که قرار بود تغییرشان دهد.
در این معنا، اخلاق یعنی در نظر گرفتن دیگری، پایبندی به جستجوی حقیقت، و خودداری از اینکه برای رسیدن به هدف، هر وسیلهای را مجاز بدانیم.
اگر مسئولیت پذیرش پیامد کنش است،
اخلاق انتخاب مسیر کنش است.
در زندگی روزمره هم این مسئله را میبینیم.
لحظههایی هست که هیچکس ناظر ما نیست.
قانونی در کار نیست، و کسی از ما حساب نمیکشد.
اما همانجا ما تصمیم میگیریم:
چه بگوییم، چه نکنیم، و یا از چه چیزی چشمپوشی نکنیم.
اخلاق در همین لحظهها معنا پیدا میکند.
در سطح جامعه هم همینطور است.
وقتی اعتماد کاهش پیدا میکند، وقتی روایتها در جنگند و متضاد و وقتی نهادها کارکرد و کارآمدی خود را از دست میدهند،
این اخلاق است که میتواند حداقلهایی از اعتماد و امکان همکاری و یا مشارکت را حفظ کند.
در اپیزودهای پیشین و مقالههای پروژه ایران ۱۴۰۰
در مورد عدالت گفتیم که عدالت فقط به قواعد وابسته نیست
به رفتار ما در نسبت با یکدیگر هم وابسته است.
و این رفتار بدون اخلاق قطبنمایی نداره و جهت پیدا نمیکند.
در واقع اخلاق اون چیریه که باعث میشه فرد خودش را نه فقط در برابر قانون، بلکه در برابر دیگری مسئول ببینه.
و حالا برگردیم به آن پرسش اول:
در دنیایی که قدرت انتخاب ما زیاد است، اما معیارها مبهماند چه چیزی باید به ما در انتخاب کردن کمک کنه؟ آیا ما در تصمیمهای خود، برای حقیقت جایی قائل هستیم،
برای دیگری حدی قائل هستیم،
و برای خودمان مرزی تعیین میکنیم.
ما وقتی تصمیم میگیریم، بر چه اساسی انتخاب میکنیم؟
آیا آنچه انجام میدهیم فقط به نفع ماست؟
یا در ساختن آیندهای
که با دیگران میسازیم هم معنا دارد؟
اینجاست که، اخلاقدیگه یک مفهوم انتزاعی نیست
بخشی از همان زندگی روزمره ماست.
در انتخابهای کوچک، در سکوتها، در واکنشها، و در تصمیمهایی که شاید هیچکس جز خودمان از آنها خبر نداشته باشد.
جامعهای که در آن افراد بدون توجه به دیگری تصمیم میگیرند،
حتی اگر قانون داشته باشد، حتی اگر نهاد داشته باشد، در بلندمدت دچار فرسایش میشود.
اما جامعهای که در آن افراد در کنشهای خود اخلاق را جدی میگیرند،
حتی در شرایط سخت، میتواند مسیر خود را پیدا کند.
در اپیزودهای بعدی بیداری مدنی به این برمیگردیم که اخلاق چطور در کنار مشارکت و مسئولیت میتواند به ساختن نهادهای پایدار کمک کند.
و در گام بعد به مفهوم اعتماد میپردازیم
برای فردایی بهتر، مکث کنیم،با جون و دل به هم گوش بدهیم، و با قطبنمای اخلاق،آگاهانه قدمی برداریم.
