سواد رسانهای | اخلاق
آیا تا حالا به این فکر کردیم که در فضای رسانهای، اصلاً «اخلاق» کِی وارد تصمیمهای ما میشود؟
وقتی چیزی را میبینیم، باورش میکنیم، یا بازنشر میکنیم—
در آن لحظه، بر چه اساسی تصمیم میگیریم؟
اگر در بیداری مدنی از اخلاق بهعنوان قطبنمای کنش در جامعه گفتیم، اینجا میخواهیم همین مفهوم را در یک موقعیت دیگر ببینیم:
لحظهای که یک محتوا به دست ما میرسد.
در اپیزود قبل گفتیم که در فضای رسانهای امروز، مسئولیت و مسئولیتپذیزی آرامآرام کمرنگ و نامرئی شده
یعنی با اون محتوا یه کاری میکنیم
ولی مسئولیتش رو نمیپذیریم. بیشتر واکنش نشان میدهیم تا اینکه مکث کنیم و فکر کنیم.
در این شرایط، اخلاق چه میشود؟
ما معمولاً اخلاق را بهعنوان مجموعهای از باید و نبایدها میشناسیم.
اما در فضای رسانهای، اخلاق بیشتر از اینکه یک اصل ثابت باشد، یک انتخاب در لحظه است.
لحظهای که میتوانیم بازنشر کنیم، یا نکنیم،
واکنش نشان بدهیم، یا مکث کنیم.
در این لحظه، قانونی در کار نیست، ناظری وجود ندارد، و هیچ نهادیما رو بازخواست نمیکند.
اما تصمیم گرفته میشود.
و همینجا است که اخلاق معنا پیدا میکند.
اگر کمی دقیقتر نگاه کنیم، میبینیم که فضای رسانهای امروز ملاک اخلاق در تصمیمگیری را ساده نمیکند.
چرا؟
در تکنیکهای رسانهای و ارتباطات گفته میشود که توجه به یک سرمایه اقتصادی تبدیل شده.
نهادها و رسانهها برای جلب توجه ما رقابت میکنند، و از همین توجه برای درآمدزایی یا پیشبرد منافع و سیاستهای خود استفاده میکنند.
و در این میان، توجه این گوهر پربها به حراج واکنش گذاشته میشود.
و هر چیزی که بیشتر واکنش ایجاد کند، بیشتر دیده میشود.
در این فضا، آنچه دیده میشود لزومـاً آن چیزی نیست که دقیقتر است،
بلکه آن چیزی است که هیجان بیشتری ایجاد میکند.
و اینجاست که اخلاق به چالش کشیده میشود.
چون انتخاب مابر اساس «درست» و «غلط» نیست،
بلکه برای بیشتر دیده شدنه تا تآثیر مسئولانه است.
همانطور که در اپیزود قبل گفتیم، فضای رسانه یکطرفه نیست.
هم ما،و هم رسانهها و پلتفرمها،
در این میدان
در شکل دادن به معناها نقش داریم.
پلتفرمها با طراحی و الگوریتمهای خود
مسیر دیدهشدن محتوا را تعیین میکنند
اینکه چه چیزی بیشتر دیده شود،
چه چیزی تقویت شود،
و چه چیزی به حاشیه برود.
و در این میان،
ما هم
با هر واکنش و بازنشر
در همین مسیر مشارکت میکنیم.
ما فقط مصرفکننده نیستیم،
در تقویت این معناها هم نقش داریم.
و شاید
مسئله اخلاق
دقیقاً همینجا جدیتر میشود:
اینکه
قبل از هر واکنش
از خودمان بپرسیم:
این چیزی که میخواهم منتشر کنم،
چه اثری دارد؟
آیا تنش را بیشتر میکند،
یا فهم را عمیقتر؟
آیا دیگری را حذف میکند،
یا امکان گفتوگو را حفظ میکند؟
در اپیزود «پرستش» گفتیم
که وقتی معنا تبدیل به هویت میشود،
دیگر سؤال نمیکنیم
فقط دفاع میکنیم.
در این حالت، اخلاق هم کمرنگ میشود.
چون دیگر دنبال حقیقت نیستیم،
دنبال تأیید خودمان هستیم.
اینجاست که یک چرخش مهم اتفاق میافتد:
اخلاق از جستجوی حقیقت به دفاع از هویت تبدیل میشود.
و وقتی این اتفاق میافتد، دیگر مهم نیست چه چیزی یا چه کاری درست است،
مهم این میشه که با ما و اون هویتی
که برای خودمون تعریف کردیم سازگار بشه.
شاید به همین دلیل است که در فضای رسانهای امروز، مرز میان درست و غلط خیلی وقتها مبهم میشود.
نه به این دلیل که حقیقت وجود ندارد، بلکه چون ما کمتر بهدنبال آن هستیم.
به یک نکته دیگر هم اشاره کنیم خالی از لطف نیست.
خیلی وقتها بعد از اینکه یک خبر پخش میشود، یا یک موج شکل میگیرد، فکر میکنیم همهچیز از اول هم مشخص بوده.
میگوییم: معلوم بود به اینجا میرسد.
اما اگر کمی دقیقتر نگاه کنیم، میبینیم این «واضح بودن» بیشتر بعد از اتفاق شکل میگیرد.
و قبل از آن، همهچیز خیلی پیچیدهتر بوده.
این پدیده هم تأیید میکنهکه ما فقط ناظر این اتفاقها نیستیم.
ما در شکل گرفتن آنها نقش داریم.
هر واکنش، هر بازنشر، و هر قضاوت سریع،
میتواند یک مسیر خاص را تقویت کند.
پیشتر گفتیم که سواد رسانهای فقط یک تصمیم فردی نیست، یک مسئولیت اجتماعی هم هست. اخلاق هم اینجا معنا پیدا میکند.
جایی که انتخاب من، فقط به من برنمیگردد به دیگری هم مربوط میشود.
به فضایی که با هم میسازیم. و به واقعیتی که در آن زندگی میکنیم
به آیندهای که با هم تصور میکنیم.
اخلاق قطبنمای تصمیمگیریهای لحظهای ما در دنیایی است
که هیجان و واکنش رو طلب میکنه
اخلاق به ما کمک میکنه که کجا مکث کنیم
و مسئولانه و آگاهانه وظیفه خودمون رو
به عنوان شهروند در چرخه عرضه و تقاضای اطلاعات ایفا کنیم.
برای فردایی بهتر، خودتون بهتر میدونین دیگه
