بیداری مدنی | همزیستی
اگر ما قرار نیست یکسان فکر کنیم، یکسان زندگی کنیم، یا یکسان جهان را ببینیم، پس چگونه می‌توانیم در یک جامعه کنار هم زندگی کنیم؟ و چگونه می‌شود با وجود اختلاف‌ها، نه فقط در کنار هم ماند، بلکه آینده‌ای مشترک ساخت؟
همراهان ارجمند، به کانال وفا خوش آمدید.
اگر مسیر بیداری مدنی را از ابتدا دنبال کرده باشید، می‌دانید که این مجموعه، در ادامهٔ مسیر چندسالهٔ پروژهٔ ایران ۱۴۰۰، تلاشی است برای فهم رابطهٔ فرد و جامعه و تحول مفاهیمی که زندگی جمعی ما را شکل می‌دهند.
در این مسیر از شهروندی گفتیم، از عاملیت، مشارکت، مسئولیت، اعتماد، قانون، نهاد، مشروعیت، حقیقت، گفت‌وگو و امید. و در دو اپیزود اخیر، در بیداری مدنی و سواد رسانه‌ای، به توهم و تعصب پرداختیم. دیدیم که چگونه توهم‌ها بخشی از واقعیت را از نگاه ما پنهان می‌کنند و چگونه تعصب، شنیدن، فهمیدن و پذیرفتنِ دیگری را دشوارتر می‌سازد.
اما اگر اختلاف، تنوع و تفاوت دیدگاه‌ها بخشی از واقعیت هر جامعه‌ای است، پس مسئله این نیست که چگونه تفاوت‌ها را از میان برداریم. پرسش این است: چگونه می‌توان با وجود این تفاوت‌ها، در کنار یکدیگر زندگی کرد و آینده‌ای مشترک ساخت؟
شاید بتوان گفت همزیستی پاسخی به همین پرسش است؛ پاسخی به توهم و تعصب. پاسخی به این تصور یا توهم که فقط یک روایت، فقط یک هویت، یا فقط یک گروه حق حضور در جامعه را دارد.
وقتی از همزیستی حرف می‌زنیم، منظورمان چیست؟
همزیستی به معنای یکسان فکر کردن نیست. به معنای از بین رفتن اختلاف‌ها هم نیست. و حتی به معنای دوست داشتن همه هم نیست. همزیستی، پذیرفتن این واقعیت است که انسان‌ها متفاوت‌اند اما همچنان در یک جامعه، در یک سرزمین و در یک آیندهٔ مشترک سهیم هستند.
شاید یکی از سوءتفاهم‌های قدیمی این باشد که وحدت را با یکنواختی اشتباه بگیریم. گویی برای کنار هم بودن، باید شبیه هم شویم. اما تجربهٔ جوامع مختلف چیز دیگری نشان می‌دهد. بسیاری از جوامع پایدار نه بر پایهٔ شباهت کامل، بلکه بر پایهٔ پذیرش تفاوت‌ها شکل گرفته‌اند. مسئله وجود تفاوت نیست؛ مسئله یاد گرفتنِ زندگی با تفاوت‌هاست.
شاید به همین دلیل است که همزیستی و گفت‌وگو چنین پیوند نزدیکی با هم دارند. اگر همه یکسان فکر می‌کردند، اصلاً نیازی به گفت‌وگو نبود. گفت‌وگو در نهایت تلاشی است برای فهمیدن؛ برای اینکه بدانیم چرا دیگری جهان را آن‌گونه می‌بیند که می‌بیند. و شاید همزیستی بدون همین تلاش برای فهمیدن امکان‌پذیر نباشد.
در اپیزود توهم و تعصب گفتیم که یکی از خطرهای همیشگی در زندگی جمعی، تقلیل دادن انسان‌ها به برچسب‌هاست. وقتی افراد فقط به یک هویت، یک گرایش سیاسی، یک باور مذهبی یا یک دسته‌بندی اجتماعی فروکاسته شوند، کم‌کم ظرافت‌ها و پیچیدگی‌های انسانی دیده نمی‌شود. و وقتی این ظرافت‌ها و پیچیدگی‌ها از بین برود، حذف کردن دیگری آسان‌تر می‌شود. همزیستی از جایی آغاز می‌شود که دیگری را یک برچسب نبینیم؛ او را یک انسان ببینیم.
پس همزیستی فقط یک فضیلت اخلاقی نیست. شاید یکی از زیرساخت‌های اصلی زندگی مدنی باشد. چون جامعه بدون توانِ زندگی با تفاوت‌ها نمی‌تواند اعتماد پایدار، همکاری پایدار و کنش جمعی پایدار ایجاد کند.
در اپیزود مشارکت گفتیم که هیچ جامعه‌ای با تماشاگران ساخته نمی‌شود و در اپیزود عاملیت گفتیم که تغییر از جایی آغاز می‌شود که افراد و شهروندان خود را بخشی از راه‌حل بدانند. عاملیت بدون همکاری و همکاری بدون همزیستی دوام نمی‌آورد.
در اپیزود قانون گفتیم که قانون، در بهترین حالت، راهی است برای مدیریت بدون خشونت اختلاف‌ها. و در اپیزود نهاد گفتیم که نهادها تجلی الگوهای پایدار همکاری‌اند. از این منظر، همزیستی هم نوعی نهاد اجتماعی است؛ مجموعه‌ای از هنجارها، عادت‌ها و رفتارهای جمعی که به ما اجازه می‌دهد با وجود تفاوت‌ها در کنار یکدیگر زندگی کنیم.
شاید بد نباشد اینجا نگاهی کوتاه هم به تجربهٔ مشروطه داشته باشیم. وقتی از مشروطه حرف می‌زنیم، معمولاً به قانون اساسی، مجلس یا محدود شدن قدرت حکومت فکر می‌کنیم. اما شاید یکی از میراث‌های مهم‌تر مشروطه چیز دیگری بود؛ این ایده که افراد و گروه‌های مختلف، با وجود اختلاف‌هایشان، باید بتوانند در ادارهٔ جامعه سهم داشته باشند.
انجمن‌ها، مطبوعات، اصناف و نهادهای نوپای آن دوران تلاشی بودند برای یاد گرفتنِ زندگی جمعی در دنیای مدرن. شاید بتوان گفت مشروطه یکی از نخستین تلاش‌های ایرانیان بود برای ساختن جامعه‌ای که اختلاف‌ها را از مسیر گفت‌وگو، قانون و مشارکت مدیریت کند.
