بیداری مدنی | تکثر
چرا انسانها با وجود زندگی در یک جامعه، اینهمه متفاوتاند؟ و چگونه میتوان در عین تفاوت، احساس تعلق، همبستگی، و آیندهای مشترک داشت؟
همراهان ارجمند، به کانال وفا خوش آمدید.
در اپیزود پیشین دربارهٔ همزیستی صحبت کردیم. گفتیم که همزیستی، به معنای حذف اختلافها نیست. به معنای زندگی کردن با وجود اختلافهاست. به معنای یافتن راهی برای ساختن آیندهای مشترک با وجود تفاوتهاست.
اینجا پرسش دیگری مطرحه: اگر تفاوتها بخشی از واقعیت هر جامعهاند، پس چه چیزی این تفاوتها را به یک جامعه تبدیل میکند؟ چه چیزی باعث میشود افرادی با تجربهها، باورها، هویتها، و نگاههای متفاوت، خودشون را بخشی از یک سرنوشت مشترک بدانند؟
شاید پاسخ این پرسش را در مفهوم «تکثر» بشه جستوجو کرد.
وقتی از تکثر حرف میزنیم، منظورمان فقط وجود تفاوتها نیست. تفاوتها همیشه وجود داشتهاند. هیچ جامعهای را نمیتوان تصور کرد که همهٔ افراد آن یکسان فکر کنند، یکسان زندگی کنند، یا یکسان به جهان نگاه کنند. تکثر، صرفاً وجود تفاوتها نیست. پذیرفتن مشروعیتِ تفاوتهاست. پذیرفتن این واقعیت که افراد و گروههای مختلف، حق دارند در زندگی اجتماعی حضور داشته باشند، دیده شوند، و شنیده شوند.
شاید بد نباشد اینجا بین دو مفهوم تفاوتی قائل بشیم. تنوع، فقط وجود تفاوتهاست. ولی تکثر، یاد گرفتنِ زندگی کردن با وجود تفاوتهاست. هر جامعهای ممکن است متنوع باشد. اما لزماً متکثر نیست. تکثر، زمانی شکل میگیرد که تفاوتها امکان حضور، بیان، و مشارکت پیدا کنند.
تکثر، فقط حقِ شنیده شدن نیست. مسئولیتِ شنیدن هم هست. فقط حقِ بیان نیست. مسئولیتِ گفتوگو هم هست. و فقط حقِ متفاوت بودن نیست. مسئولیتِ زندگی کردن با تفاوتها هم هست. شاید به همین دلیل است که تکثر، بیش از آنکه یک مطالبه باشد، میتونه یک مهارت مدنی است.
گاهی جوامع با تفاوتها کنار نمیان، راحت نیستند. تصور میکنند برای رسیدن به وحدت، باید تفاوتها را کاهش داد. باید همه شبیه هم شوند. اما تجربهٔ تاریخ چیز دیگری نشان میدهد. بسیاری از بحرانهای اجتماعی، نه از وجود تفاوتها، بلکه از ناتوانی در پذیرش و مدیریت تفاوتها ناشی شدهاند.
شاید یکی از سوءتفاهمهای مهم همین باشد که تکثر را با تفرقه اشتباه بگیریم. در حالی که تکثر و تفرقه یک چیز نیستند. تکثر، به معنای وجود تفاوتهاست. ولی تفرقه، زمانی شکل میگیرد که تفاوتها به حذف، دشمنی، یا گسست اجتماعی تبدیل شوند. جامعهای متکثر لزماً جامعهای متفرق نیست. و جامعهای یکدست هم لزماً جامعهای متحد نیست.
در اپیزود توهم و تعصب گفتیم که یکی از خطرهای همیشگی در زندگی اجتماعی، نگاههای دوگانه و مطلقگراست. این تصور که افراد یا کاملاً با ما هستند یا کاملاً علیه ما. یا قهرماناند یا ضدقهرمان. در حالی که زندگی اجتماعی خیلی پیچیدهتر از این تقسیمبندیهای صفر و یکی و دوگانهاست. تکثر، از جایی آغاز میشود که این پیچیدگی را بپذیریم.
تکثر، فقط معطوف به تفاوت نیست. دربارهٔ تعلق هم هست. شاید پرسش مهمتر این باشه که: چگونه میشه با وجود تفاوتها، خودمون را بخشی از یک جامعهٔ مشترک بدونیم؟
حدود هفت سال پژوهشهای بیش از ۸۰ پژوهشگر در پروژهٔ ایران ۱۴۰۰، تلاشی بوده برای بازاندیشی در تحول مفاهیم و نهادها و بازتعریف پیوندهای مدنی. یک نمونه از تلاشهای معاصر «دو سه کلمه» اثر آرام حسامی است که میشه اون رو تلاشی برای صورتبندیِ ایدهٔ «شهروند ایرانزمین» و دعوتی به بازاندیشی شهروندی و همگرایی مدنی دانست. اینکه در کنار همهٔ تفاوتهای قومی، مذهبی، سیاسی، و فرهنگی، میشه بر هویتی مدنی و مشترک هم تأکید کرد. هویتی که در پی حذف تفاوتها نیست، بلکه تلاش میکنه بین تفاوت و تعلق پیوند برقرار کند.
شاید بشه گفت «شهروند ایران زمین» بودن نه جایگزین هویتهای دیگر، بلکه چتری است که هویتهای گوناگون میتوانند زیر آن در یک سرنوشت مشترک به هم برسند و آینده مشترک رو در گفتوگوی با هم تصور کنند.
در مسیر بیداری مدنی، از همان ابتدا به مفهوم شهروندی پرداختیم. گفتیم که شهروندی، فقط یک موقعیت حقوقی نیست. نوعی رابطه است. رابطهای میان فرد، جامعه، و آیندهای مشترک. شهروندی به نوعی، پلی است میان تفاوتها و جامعهٔ مشترک.
شاید مسئلهٔ اصلی انتخاب میان هویتهای مختلف نباشد. مسئله، یافتن راهی است که این هویتها بتوانند در کنار یکدیگر در ساختن آیندهای مشترک سهیم باشند. نقطهای برای پیوند، همکاری، و مسئولیت مشترک.
وحدت، با یکنواختی تفاوت دارد. و تعلق، به معنای حذف تفاوتها نیست. جامعهٔ پایدار، جامعهای نیست که همه در آن یکسان باشند. جامعهای است که افراد بتوانند با وجود تفاوتها، خود را بخشی از آن بدانند.
