سواد رسانهای | کنش یا واکنش؟
چرا گاهی احساس میکنیم در حال انجام یک کنش مدنی هستیم، اما نمیدانیم کنش ما واقعاً چه اثری داشته است؟ و چطور میشه بین واکنش، اطلاعرسانی، اعتراض، و کنش مسئولانه تفاوت قائل شد؟
همراهان ارجمند، به کانال وفا خوش آمدید.
اگر مجموعهٔ «بیداری مدنی» را دنبال کرده باشید، به خاطر دارید که گفتیم نتیجه مطلوب بیداری مدنی، کنش مسئولانه است. کنشی که آگاهانه باشد، پیامدهای خود را بشناسد، و بتواند مسئولانه جامعه را یک گام به آیندهای بهتر نزدیکتر کند.
در مجموعهٔ «سواد رسانهای»، بیشتر از مرحلهای پیش از کنش صحبت کردهایم. از اطلاعات، رسانه، روایت، الگوریتمها، توهم، تعصب، و قبیلهگرایی. اگر نتیجهٔ مطلوب بیداری مدنی، کنش مسئولانه باشد، شاید بشه گفت نتیجه مطلوب سواد رسانهای، اندیشیدن مسئولانه است. چون کنش مسئولانه، بدون اندیشهٔ مسئولانه، ممکن نیست.
امروز، رسانه دیگر فقط محل دریافت اطلاعات نیست. رسانه، خودش به یکی از فضاهای کنش تبدیل شده است. با یک بازنشر، یک هشتگ، یک ویدئو، یک نظر، یا حتی یک ایموجی، احساس میکنیم در عرصهٔ عمومی مشارکت میکنیم. اما آیا هر فعالیت رسانهای، یک کنش مدنی است؟
در یکی از اپیزودهای پیشین گفتیم وقتی جامعهٔ مدنی، احزاب، و نهادهای مستقل ضعیف یا محدود باشند، رسانهها از نقش اطلاعرسانی و میانجیگری میان جامعه و قدرت فاصله میگیرند. و ناخواسته بخشی از خلأ نهادهای دیگر را پر میکنند. گاهی مطالبهگری میکنند. گاهی سازماندهی میکنند. گاهی حتی نقش احزاب را بازی میکنند. به همین دلیل، مرز میان آگاهی، اطلاعرسانی، فعالیت مدنی، و فعالیت سیاسی، گاهی کمرنگتر میشود.
در چنین وضعیتی، شبکههای اجتماعی برای بسیاری از شهروندان، تنها فضا و امکان برای اعتراض، ابراز همدلی، ثبت یک رویداد، یا رساندن صداها به دیگران است. بازنشر یک خبر میتواند مانع فراموش شدن یک قربانی شود. میتواند همبستگی ایجاد کند. میتواند در بهترین حالت توجه افکار عمومی یا نهادهای حقوق بشری را جلب کند. و گاهی همینها اهمیت فراوانی دارند.
اما اگر رسانه به یکی از میدانهای کنش تبدیل شده باشد، از کجا بفهمیم کنش ما اثرگذار بوده است؟ آیا دیده شدن، همیشه به معنای اثرگذاری است؟ آیا هر واکنش، جامعه را یک گام به جلو میبرد؟ یا گاهی از یک موج احساسی، به موجی دیگر منتقل میشویم، بیآنکه بدانیم به کدام سو حرکت میکنیم؟
واکنش، همیشه بد نیست. اعتراض، همیشه بد نیست. همدلی، همیشه بد نیست. اما شاید پرسش اصلی، چیز دیگری باشد. آیا این واکنشها، در کنار هم، به یک مسیر و یک راهبرد تبدیل میشوند؟ یا هر بار، تنها به رویداد بعدی واکنش نشان میدهیم؟
در فضای رسانهای امروز، پدیدهٔ دیگری هم دیده میشود. گاهی هر خبر، پیش از آنکه فهمیده شود، به سود یک روایت یا گروه و قبیله مصادره میشود. ورزش، تاریخ، اقتصاد، هنر، و حتی رنج انسانها، گاهی به میدان رقابت روایتها تبدیل میشوند. هر گروه، سعی میکنه آن رویداد را در چارچوب روایت خود تفسیر کند. در نتیجه، به جای آنکه رویداد، ما را به اندیشیدن دعوت کند، ما را به انتخاب یک اردوگاه یا جریان خاص دعوت میکند. و گاهی همهٔ طرفها مطمئناند که تنها آنها صدای واقعی مردماند.
اما جامعه، یک صدا ندارد. جامعه، از شهروندانی با تجربهها، باورها، هویتها، و نگاههای متفاوت تشکیل شده است. در چنین فضایی، گاهی به جای فهمیدن، واکنش نشان میدهیم. به جای بررسی یک استدلال، به هویت گوینده نگاه میکنیم. به جای گفتوگو، برچسب میزنیم. و گاهی شایعه، اغراق، یا حتی اطلاعات نادرست را تنها به این دلیل بازنشر میکنیم که به سود قبیلهٔ ماست.
اما اگر برای دفاع از حقیقت، خودمان از حقیقت فاصله بگیریم، چه چیزی از حقیقت باقی میماند؟
شاید مهمترین پرسش، این باشد: آیا این کنش، حقیقت را روشنتر میکند؟ آیا به فهم و درک متقابل کمک میکند؟ آیا اعتماد را تقویت میکند یا کاهش میدهد؟ آیا امکان گفتوگو و همکاری را بیشتر میکند؟ و آیا جامعه را یک گام به آیندهای بهتر نزدیکتر میکند؟
شاید پرسش این نیست که واکنش نشان بدهیم یا نه. بلکه چگونه واکنشهای ما، به کنشهایی آگاهانه، مسئولانه، و اثرگذار تبدیل شوند.
برای فردایی بهتر، مکث کنیم، بیندیشیم، و مسئولانه قدمی برداریم.
