سواد رسانهای | مسئولیت
آیا تا حالا به این فکر کردیم که چرا در خیلی از بحثهایی که میکنیم، هیچکس خودش رو مسئول نمیدونه؟
همه نظر میدن، همه تحلیل میکنن، همه قضاوت میکنن…
اما وقتی پای پیامدها وسط میاد، انگار هیچکس نقشی نداشته.
اگر در بیداری مدنی از مسئولیت در نسبت با جامعه گفتیم، اینجا میخواهیم مسئولیت را در نسبت با معنا و رسانه ببینیم.
در سه اپیزود قبل، از تحول معنا گفتیم، از مکث، و از پرستش.
گفتیم که وقتی معنا تبدیل به هویت میشود، کمکم پرسش کمرنگ میشود.
و از یک جایی به بعد، دیگه بهجای اینکه فکر کنیم، فقط دفاع میکنیم.
حالا وقتی پرسش از بین میرود، مسئولیت چه میشود؟
در فضای رسانهای امروز، مسئولیت معمولاً بهعنوان یک موضوع فردی دیده میشود.
اینکه من چه میگویم، چه چیزی را باور میکنم، یا چه چیزی را بازنشر میکنم.
شاید مسئله کمی پیچیدهتر از این باشد.
مسئولیت در این فضا یک چیز یکطرفه نیست.
یک طرف ماجرا ما هستیم،
اما طرف دیگر خود رسانهها و پلتفرمها هستند.
جایی که تصمیم گرفته میشود چه چیزی بیشتر دیده شود، چه چیزی کمتر، و چه چیزی اصلاً دیده نشود.
این فضا دیگر فقط یک ابزار نیست،
بیشتر شبیه یک میدان مشترک است، جایی که هم ما نقش داریم، و هم آنها.
از یک طرف، پلتفرمها با طراحی خود واکنش را تقویت میکنند،
و از طرف دیگر، ما با رفتار خود این چرخه را ادامه میدهیم.
و در این میان، یک واقعیت مهم شکل میگیرد:
ما فقط مصرفکننده نیستیم.
ما در ساختن این فضا مشارکت میکنیم.
هر بار که چیزی را میبینیم، باورش میکنیم، یا بازنشر میکنیم،
داریم به این فضا شکل میدهیم.
اما آیا این را حس میکنیم؟
یا فکر میکنیم فقط داریم «اطلاعرسانی» میکنیم؟
اینجاست که مسئولیت آرامآرام نامرئی میشود.
نه به این دلیل که وجود ندارد، بلکه چون دیده نمیشود.
و وقتی چیزی نامرئی شد، کنترلش هم سخت میشود.
و این همان جایی است که به اپیزود قبل برمیگردیم.
وقتی یک معنا تبدیل به هویت میشود،
دیگر ما در برابر آن معنا پاسخگو نیستیم.
ما فقط از آن دفاع میکنیم.
در این حالت، اگر چیزی را بازنشر کنیم، دیگر نمیپرسیم:
این درست است یا نه؟ چه اثری دارد؟
فقط میپرسیم:
با من سازگار است یا نه؟
و اینجا مسئولیت جایش را به «همسویی» میدهد.
ما دیگر انتخاب نمیکنیم، ما فقط همسو میشویم.
و وقتی این اتفاق میافتد، یک چیز مهم از بین میرود:
رابطه ما با پیامد کار ما.
یعنی ممکن است چیزی را منتشر کنیم که فضای تنش را بیشتر کند،
اما خودمان را در آن نقش نبینیم.
ممکن است در یک بحث شرکت کنیم،
اما فکر کنیم فقط «نظر دادیم».
اینجاست که مسئولیت از بین نمیرود،
نامرئی میشود.
اگر یک قدم جلوتر برویم، میبینیم که این فقط به رفتار ما برنمیگردد.
پلتفرمها هم در این میان نقش دارند.
از آنها انتظار میرود که شفافتر باشند، که نشان بدهند چطور محتواها را بالا میآورند، چطور تصمیم میگیرند چه چیزی حذف شود و چه چیزی بماند،
و حتی اینکه چه انگیزههایی پشت تقویت بعضی محتواهاست.
چون این فضا دیگر فقط سرگرمی نیست،
بخشی از واقعیت اجتماعی ماست.
و از طرف دیگر، ما هم دیگر نمیتوانیم فقط مصرفکننده باشیم.
ما باید فعالتر باشیم:
منبعها را بررسی کنیم، بین خبر و نظر فرق بگذاریم، سوگیریها را بشناسیم، و از خودمان بپرسیم:
این محتوا با چه نیتی ساخته شده؟
و من با بازنشر آن دارم چه چیزی را تقویت میکنم؟
اینجاست که سواد رسانهای تبدیل میشود به مسئولیت.
و شاید مهمترین بخش ماجرا یک چرخش ساده باشد:
از این سؤال که «چه کسی مقصر است؟»
به این سؤال که «من چه نقشی دارم؟»
در آنچه میگویم، در آنچه بازنشر میکنم، و در معنایی که تقویت میکنم.
شاید مسئولیت از همینجا شروع میشود.
از اینکه قبل از هر واکنش، کمی مکث کنیم.
و این بار، فقط فکر نکنیم چه میخواهیم بگوییم،
بلکه فکر کنیم آنچه میگوییم چه اثری دارد.
برای فردایی بهتر، آگاهانه فکر کنیم، و مسئولانه عمل کنیم.
