بیداری مدنی | مدارا
چرا بعضی اختلاف‌ها به گفت‌وگو منجر می‌شوند، اما بعضی دیگر به دشمنی، گسست، و فرسایش تار و پود جامعه؟ و چطور میشه در میان اختلاف‌های عمیق، هنوز امکان همکاری را حفظ کرد؟
پلی‌لیست: https://youtube.com/playlist?list=PLPyL3JCz5lFgUC76ykOfcM82_BGR6g2Z3&si=OqY8MDOP2iOvvYhN
همراهان ارجمند، به کانال وفا خوش آمدید.
اگر مجموعه بیداری مدنی را تا اینجا دنبال کرده باشید، متوجه شده‌اید که این مجموعه، تلاشی است برای فهم رابطهٔ فرد، جامعه، و آینده‌ای که با هم تصور میکنیم و میتونیم بسازیم.
در شروع این مسیر، بیشتر به فرد و شهروند پرداختیم. از شهروندی، عاملیت، مشارکت، و مسئولیت گفتیم. اینکه فرد چگونه می‌تواند از یک تماشاگر، به شهروندی آگاه و مسئول تبدیل شود.
در ادامه، به جامعه و نهادها پرداختیم. از اعتماد، قانون، نهاد، و مشروعیت گفتیم. اینکه زندگی جمعی بر چه پایه‌هایی استوار می‌شود و چطور میشه اختلاف‌ها و منافع گوناگون را در چارچوبی مشترک مدیریت کرد.
و در مرحلهٔ بعد، بیشتر به فرهنگ مدنی پرداختیم. از حقیقت، گفت‌وگو، امید، توهم و تعصب، همزیستی، و تکثر گفتیم. اینکه چطور میشه در جامعه‌ای متنوع و متکثر، یکدیگر را شنید، فهمید، و با وجود تفاوت‌ها در کنار هم باقی ماند.
اما اگر جامعه‌ای متکثر باشد، و اختلاف‌ها بخشی از واقعیت آن باشند، چطور میشه با وجود اختلاف‌ها، امکان همکاری را حفظ کرد؟ مدارا مدارا شاید یکی از کلیدی ترین راهکار‌ها باشد.
مدارا، به معنای موافقت با همه نیست. به معنای کنار گذاشتن ارزش‌ها و باورهامون هم نیست. شاید مدارا را بهتر بتوان با چند پرسش تعریف کرد. آیا هر اختلافی باید به یک گسست تبدیل شود؟ آیا می‌شود با کسی که باورها، ارزش‌ها، یا دیدگاه‌های متفاوتی با ما دارد، همچنان رابطه رو حفظ کرد؟
به زندگی روزمره نگاه کنیم. در یک خانواده، ممکن است افراد دربارهٔ سیاست، دین، یا سبک زندگی اختلاف داشته باشند. اما آیا هر اختلافی به معنای پایان خانواده است؟ یا رابطه، از اختلاف بزرگ‌تر است؟ در دوستی‌ها نیز همین اتفاق می‌افتد. بسیاری از دوستی‌ها نه به خاطر اختلاف، بلکه به خاطر ناتوانی در مدیریت اختلاف از بین می‌روند. شاید مدارا، در ساده‌ترین تعریف، توانایی حفظ همین رابطه‌ها در کوران اختلاف‌ها باشد.
در جامعه نیز همین پرسش مطرح است. آیا هر اختلاف سیاسی، فکری، فرهنگی، یا اجتماعی باید به دشمنی تبدیل شود؟ یا میشه با وجود اختلاف‌ها، همچنان در یک جامعه باقی ماند؟
شاید بعضی بگویند: در جامعه‌ای که با مشکلات اقتصادی، بی‌اعتمادی، بی‌عدالتی، ناامیدی، و شکاف‌های عمیق روبه‌روست، حرف زدن از مدارا چه فایده‌ای دارد؟ مگر مدارا نان می‌شود؟ مگر مدارا مشکلات را حل می‌کند؟ پرسش مهمی است. ولی شاید مسئله این باشد که حل بسیاری از مشکلات، زمانی دشوارتر میشه که توانایی همکاری را از دست بدهیم. وقتی هر اختلافی به دشمنی تبدیل بشه وقتی هر نقدی به حذف ختم بشه و وقتی هر گروه دیگری را مشکل یا بخشی از مشکل بداند، جامعه کم‌کم توان حل مسئله را هم از دست می‌دهد.
مدارا، جایگزین عدالت نیست. جایگزین قانون هم نیست. جایگزین اصلاح یا تغییر هم نیست. ولی بدون مدارا، رسیدن به هیچ‌یک از آن‌ها آسان نخواهد بود.
در مقالهٔ «مسئولیت، عاملیت و کنش جمعی» دربارهٔ نقش همکاری در حل مسائل مشترک صحبت کردیم. در «وحدت، هویت و تعلق مدنی» به این پرداختیم که تعلق مشترک، به معنای حذف تفاوت‌ها نیست. مقاله «از ارتباطات تا شهروندی» به اهمیت گفت‌وگو و پیوندهای مدنی اشاره داشت. و در مقاله «از مشروطه تا بیداری مدنی» دیدیم که یکی از دغدغه‌های اصلی مشروطه هم یافتن راهی برای مدیریت اختلاف‌ها از مسیر قانون، مشارکت، و نهادهای مدنی بود.
مدارا، تار و پود نامرئی اینمفاهیم و مباحث و زندگی مدنی است. مدارا اختلاف‌ها را از میان نمی‌برد، ولی رابطه‌ها و امکان همکاری را با وجود اختلاف‌ها حفظ می‌کند.
جامعهٔ ایران امروز، با اختلاف‌ها و شکاف‌های گوناگونی روبه‌روست. اختلاف‌های سیاسی، نسلی، فرهنگی، اجتماعی، و حتی اختلاف بر سر روایت تاریخ یا تصور آینده. پرسش این نیست که چگونه همه یکسان فکر کنند. پرسش این است که این اختلاف‌ها به گفت‌وگو منجر می‌شوند، یا به حذف؟ به رقابت منجر می‌شوند، یا به دشمنی؟
مدارا، پایان اختلاف‌ها نیست. ولی کمک می‌کند اختلاف‌ها، به دشمنی و گسست تبدیل نشوند. میشه مخالف بود، اما حذف نکرد. میشه نقد کرد، اما نفی نکرد. میشه رقابت کرد، اما جامعه را به میدان جنگی دائمی تبدیل نکرد.
اگر مدارا نباشد، جامعه، به جای آنکه فضایی برای همکاری باشد، به میدان نبرد روایت‌ها، هویت‌ها، و گروه‌ها تبدیل می‌شود.
